Kızılbaşlığın (Alevilik) Başlangıç Tarihi

DİN
0,0
21.06.2014 12:36:47
A+ A-

Kızılbaşlığın tarihteki gerçek yerini ve başlangıç tarihini tam olarak anlayabilmek için, önce Kızılbaşlığa inanan toplumların geçmişteki tarihsel yaşamlarını inceleyerek başlamak gerekir. Daha sonra Anadolu, Ortadoğu, Afrika, Asya, Hindistan ve Mezopotamya’da dinsel egemenlik kurmuş olan İslamiyet’in inanç, ibadet ve yaşam şeklini diğer inançlarla kıyaslayarak bir sonuca ulaşmak mümkündür. Çünkü Alevilik hakkında kitap yazanların büyük çoğunluğu, ya devletin emrettiği şekilde, tarihsel ve kültürel yapıya bakılmadan, sadece Arap Şii İslam yaşamı temel alınarak yazılmıştır. Veya bu aşamadan sonra Aleviliği yeniden canlandırmanın bir faydası olmayacağı düşüncesiyle hareket edilip, bir takım politik deyimlerle, Aleviliği yalnızca bir yaşam felsefesi şeklinde değerlendirip, basite indirgendiği görülmektedir.

Alevilik üzerine bu güne kadar çok fazla kitap yazıldığı bilinmektedir. Ancak yazılan kitapların büyük bir kısmı, devletin kendisine göre şekillendirmiş olduğu, Kemalist ve Bektaşi Aleviciler tarafından yazıldığı için, bağımsız ve objektif davranmadıkları herkes tarafından bilinmektedir. Her zaman dayanak olarak Hz. Ali ve 12 İmamların yaşamları ve ibadetleri referans gösterilmiştir.

Bütün bu çabalara rağmen referans alınan Hz. Ali ve 12 İmamların yaşam din ve ibadetleri ile, Anadolu’da yaşayan Alevilerin yaşam inanç ve ibadetleri arasında en ufak bir noktada benzeşme olmadığı, yapılan objektif araştırmalarla rahatlıkla görülecektir.

Sistemin tüm bu çabalarına rağmen Aleviler ne Sünnileşmiştir, ne de tam anlamıyla Şii olmuşlardır. İslamiyet yanlısı olan bu çabaların tek başarılı oldukları nokta, Aleviliği içinden çıkılamaz bir karmaşaya sokarak, Hiçliğe (Nihilizme) doğru sürüklemişlerdir. Şimdi Aleviliğin gerçek çıkış tarihini ve yerini, kültürlerin Anası ve Beşiği olan Mezopotamya ve Hindistan’da başlayan Neolitik çağdan itibaren ele alarak öğrenebiliriz.

Kızılbaşlığın Çıkış Yeri ve Tarihi

Kızılbaşlığın ortaya çıkışını ve tam olarak tarihini söyleyebilmek için, günümüzde Alevilik adıyla yaşatılan Cem, Semah, Musahiplik ve Dört Kapı Kırklar Makamındaki özün ya da inançsal felsefeyi, bu güne kadar var olmuş dinlerin hepsini inceleyerek anlayabiliriz. Alevilikteki bu yapının diğer din ve kültürler içerisinden hangisinde aynı doğrultuda bir inanç ve ibadetin yaşatılıp yaşatılmadığına bakarak söylemek mümkündür. Ve Dinler tarihi üzerine yapılan araştırma ve incelemelerde, tek tanrılı dinler olan Yahudilik, Hıristiyanlık ve İslamiyet’in inanç ve felsefelerinde, Aleviliğe benzeyen en ufak bir inanç ve ibadet noktasına rastlanmadığı görülmektedir. O zaman bu konuya merak salanlara tek bir yol kalmaktadır, o da Neolitik çağdan itibaren oluşan din ve sosyal kültürlerin bütün inanç ve ibadet yapıları incelenerek ancak bir sonuca varılabilmektedir.

Bilindiği üzere toplumların ilk sosyal, kültürel, dinsel, ekonomik ve üretim açısından toplu ve düzenli yaşama, Tarım (Neolitik) çağından itibaren başladığı herkes tarafından kabul edilmektedir. Tarım çağı ise, M.Ö. 15 000 yıllarında Ana Tanrıça kültürüyle başlayıp, günümüze kadar çeşitli dini isimler olan Şamanizm, Brahmanizm, Budizm, Şintoizm, Taoculuk, Konfüçyüs, İndra Mitra, (Güneş Tanrı) Hinduizm ve Zerdüştlük adıyla İkili (Dualist) tanrı anlayışıyla var olmuşlardır.

Kızılbaşlık bunlar içerisinden özellikle Zerdüştlük, Mitra ve Şamanizm felsefesini daha ön plana çıkarak, Mazdek, Mani, Hürremilik, Babek, Kızılbaşlık ve Alevilik adlarıyla bu zamana kadar yaşatıldığı görülmektedir. Kısacası Kızılbaşlığın doğuş ve gelişim tarihini, şu bilgiler doğrultusunda daha net olarak anlamak mümkündür.

 Alevilik Orta Asya’dan göç eden Türklerin Şaman dini ve Mezopotamya’da yaşayan Kürt ve Farsların eski dinleri olan Zerdüştlüğün Manicilik kolunun birleşiminden oluşan inanç ve ibadet şeklinden doğmuştur. Bu dini inançta İkili ( Dualizm ) bir yapı mevcut olup, Şamanizm”deki Ak Bö ile Kara Bö ve Manicilik” deki İyilik ve Kötülük olan Ahrimanizm ve Ahuramazda Tanrı kültürüyle ortaya çıkan dinsel, sosyal ve siyasal bir yapıdır.

Bu her iki dini yapının temel felsefesi Güneş, Ateş, Toprak, Su ve Ana (Kadın) dır. Ateş ve Güneşin kızıllığının simgeleştirildiği Kızıl- Al ve Alav kelime köklerinden, Kızılbaşlık ve Alevilik isimleri türetilmiştir. Manicilik ve Şamanistlikteki Ateş ve Güneşin simgesi olan Kızıllık, M.Ö. 15 000 yıllarında Ana Tanrıça kültürüne dayanmakta olup, bu kültürel yapı bazı değişik isimler alsa da, M.S. 1800 yıllarına kadar Kızılbaşlık adıyla yaşatılmıştır. 1800 yıllarından sonra ise, eskiden olduğu gibi Osmanlı ve Cumhuriyet’in Bektaşiliği dayatmalarına rağmen, resmi devlet politikasından uzak duran ve Anadolu’nun kırsal alanlarında yaşayan Aleviler, Kızılbaşlığın eski özünü yaşatmayı başarabilmişlerdir.

 Şamanizm ve Manicilik var oldukları günden itibaren Ateş, Güneş ve Ana (Kadın) felsefisi doğrultusunda, Ateşin yakıldığı evlerdeki Ocakları, kutsal mekanlar olarak kabul etmişlerdir. Bu kabulün özünde ise, Ateşin yandığı yerlerin sıcak ve aydınlık olması ve aynı zamanda Annenin buraları ısıtarak yaşanacak yuvalar haline getirmesi, bu kutsallığı ortaya çıkarmıştır. Ve Alevi Dedeleri (Pir ve Kam) kendilerini tanıtırken, Hacı Bektaş Ocağına bağlı olarak Musa Çelebi, Kalender Çelebi, Pir Sultan Abdal ve Seyid Rızaların yaşadıkları evler, Pir Ocakları şeklinde ifade edilmiştir. Gerek Alevilikteki Pirlik kültürü gerekse Ana, Ateş, Güneş ve Toprağa verilen değer, Tek Tanrılı dinlerin hiçbirisinde mevcut değildir. İkinci bir önemli nokta, Kadın ve Erkeklerin birlikte Dört Kapı Kırklar Makamı kuralıyla, Cem Evlerinde birlikte ibadetleri, Aleviliğin ne olduğunu ve tarihsel olarak nereden geldiğini açıklamaya yetmektedir. Daha sonra Aleviliğin ibadet mekanları ve ibadet biçimi derinlemesine ele alındığında görülecektir ki, Alevilik İslam’dan tamamen başka bir dinsel yapı olarak karşımıza çıkmaktadır. 

Her din ve inançta olduğu gibi Alevilikte de, bir dinsel tapınma ve ibadet şekli olduğu inkar edilemez. Bunu Alevilerin inanç ibadet ve yaşadığı tüm alanlarda görmek mümkündür. Aleviler özellikle Türkiye devletinin çeşitli siyasal ve dinsel baskıları yüzünden, dini inançlarının adı olan Kızılbaşlığı ve Aleviliği söylemekten her zaman korkmuşlardır. Bunun yerine Ali ve On iki İmam adını kullanıp, kendilerini Müslüman olduklarına inandırmaya çalışmış olsalar da, ancak Alevilerin Müslüman olduğuna kimse inanmamıştır. Çünkü Aleviler her türlü baskıya rağmen, hiçbir zaman camide ibadet ve İslam’ın Beş Şartını yerine getirmemişlerdir. Aleviler devletin baskısı yüzünden, çoğu zaman kendi ibadetlerini de yerine getiremeyip, ne zaman fırsat bulmuşlarsa, Cem Evlerinde kadın ve erkekler birlikte semah dönüp, Cem durarak ibadetlerini yapmışlardır. Camiyi asla referans almamışlardır.

Alevilerin bu tutumu kendileri açısından doğru bir davranış olsa da, Müslümanların Alevilere inanmamaları da, Müslümanlar açısından doğru bir tespittir. Çünkü kendisine Müslüman diyen bir kişi ya da topluluk, İslamiyet’in tüm mezhep ve tarikatlarında olduğu gibi, camide namaz kılarak ibadetini yerine getirmek zorundadır. Asimile olmuş istisna Alevilerin dışında, büyük çoğunluk tüm baskı ve katliamlara rağmen, İslamiyet’in cami ibadetini hiçbir koşulda kabul etmemişlerdir. Bu da Aleviliğin Müslümanlık olmadığını açıklaması noktasında diğer bir kanıttır. Böylece Aleviliğin tarihini Arap tarihinde ya da İslamiyet’te değil, asıl Ateş, güneş ve kadının kutsandığı uygarlıkların merkezi olan Mezopotamya, Hindistan ve Orta Asya da aramak gerekir. Tarihsel olarak, tüm din ve inançlar hakkında şu genel bilgilere baktığımızda, dinlerin ve inançların hangi tarihsel aşamalardan evrilerek geldiğini anlamak mümkündür.

İnsanın ilk atası sayılan Homo Sapiensler, M.Ö. 500 bin yılarından itibaren, doğal içgüdülerinin yanında akıllarını da kullanmaya başlamalarıyla, din kültürü olarak adlandırılan inanç ve ibadet şekillerini ortaya çıkarmışlardır. Özellikle İlkel Kominal çağlardan itibaren çok Tanrılı (Poloteist) dinler olan su, rüzgar, ateş, yağmur, yıldırım ve güneş gibi Totemik ve Animist tapınmalarla başlayıp, Dualist dinler çağına kadar aynı şekilde devam etmiştir. Bu inanç tarzları aynı zamanda sosyal yapıların oluşumuna büyük katkı sağlamıştır. Örneğin; Ateşin bulunup insan yaşamında yarattığı değişim, Tarımın ve Tekerlekli arabanın icadı, insanlık için en büyük devrimlerdir. Belki bu icatlar öyle çok düzenli ve sistemli buluşlar olmasa da, yine de insanın geleceğinin yolunu açan kıymetli dinsel ve sosyal icatlardır. Ateş, Tarım ve diğer aletlerin önemi kadar, dinlerinde aynı güce ve öneme sahip olduğu rahatlıkla söylenebilir. Çünkü insanlar ilk sosyal toplum olma yolunda, dinsel kural ve kaideler sayesinde bu yapıya kavuşmuşlardır.

 İcat edilen bu kültürel değerlerin önemli bir kısmı, Mezopotamya Coğrafyasında gerçekleşmiştir. Başta dinler olmak üzere Dil, Ticaret Ekonomi Edebiyat ve Tarımın, Uygarlık beşiği Mezopotamya’dır. Bu noktadan yola çıkarak çok tanrılı (Poloteist) dinlerden olan Totem ve Animist inançlar evresini tamamladıktan sonra, yaklaşık olarak 20 bin yıl boyunca varlığını sürdüren Çift Tanrılı (Dualist) dinler dönemine geçilmiştir. Ve bu dinlerin günümüzde hala yaşatıldığı bölgeler ise şöyledir.

 Çift Tanrılı (Dualist) dinler, dünya yüzünde insanlığın var olduğu her bölgede uzun yıllar yaşatılmış olsa da, özellikle Uygarlık (Sümerler) Çağından itibaren çoğu alanlarda tamamen değişime uğrayarak başka isim ve şekilleri almıştır. Ancak Uygarlık Çağı ve Tek Tanrılı (Monoteist) dinlerin tüm baskılarına rağmen, Dualist dinler Orta Asya, Hindistan, Mezopotamya ve Anadolu’da varlıklarını günümüze kadar korumuşlardır. Örneğin Dualist dinlerin bu varlıklarını günümüzde Orta Asya ve Uzak Doğu’da Şamanizm, Budizm, Taouculuk, Şintoizm, Konfüçyüs vb görmek mümkümdür. Hindistan’da ise Budizm, Hinduizm, Birahmaniz, İndra Mitra gibi Dualist dinlerin varlığının devam etmesi. Mezopotamya ve Anadolu’da ise Zerdüştlük, Ezidilik, Mani, Mazdek, Hürremilik, Babek (Kızılbaşlık) ve Alevilik adlarıyla hala varlığını sürdürmektedir. Belirtilen bu dinlerin hepsinde, Güneş başta olmak üzere Ateş, Su, Toprak ve Kadın (Ana) kutsal olup, ibadetlerini ise Alevilikte olduğu gibi Kadın Erkek birlikte yaparlar. En ufak bir cinsiyet ayrımı söz konusu değildir. 

Dinler ve kültürler üzerinde birbirini etkileme devam ederken, Uygarlık tarihi olarak adlandırılan Kral Tanrıcı despotizmine karşı, M.Ö. 1500 yıllarından itibaren, Gök ve Tek Tanrılı (Monoteist) inanç yapısıyla, Hz. İbrahim’in düşüncesinin uzun yıllar büyük bir etki yarattığı görülmektedir. Daha sonra bu düşünce içerisinden Yahudilik, Hıristiyanlık ve Müslümanlık var olmaya başlamıştır.

 Bilindiği üzere M.S. 610 yılında Tek Tanrılı din olarak Müslümanlık, İslam’ın Beş Şartıyla, Arap yarım adasında, çöl koşullarına göre yaşayan toplumsal yapıyla, yeni bir yaşam ve insan ilişkileri geliştirmiştir. Bu dinsel ve toplumsal İslami ilişkiler, Yahudilik, Hıristiyanlık ve Alevilikten tamamen farklı bir yapıya sahiptir. Yahudilik ve Hıristiyanlık, İslamiyet gibi her ne kadar Tek Tanrılı din olsalar da, Doğdukları topraklar Mezopotamya ve Anadolu’ya yakın sınır boylarında olması nedeniyle, ticari ve siyasi ilişkilerin büyük oranda Mezopotamya ve Anadolu ile sürdürülmüş olması Yahudilik ve Hıristiyanlığın birçok konuda İslam’dan farklı yapıda şekillenmelerini sağlamıştır. Bu tarihsel aşamalardan geçen ve dünyanın büyük bir alanında hakimiyet sağlamış Yahidilik, Hıristiyanlık ve İslamiyet’i, Alevilik ile kıyaslarken, özellikle İslamiyet ile Aleviliğin birbiriyle en ufak bir ortak noktasının olmadığı ve tamamen farklı felsefi ilkelere dayandığını anlamak mümkündür. Çünkü Alevilikteki Dört Kapı Kırklar Makamı kuralıyla, Cem ve Semah ibadeti, Yahudilik ve Hıristiyanlıkta olmadığı gibi, İslam’ın herhangi bir kolunda da mevcut değildir. Bu yüzden Aleviler, sürekli Müslümanlığa karşı mesafeli durmuşlardır. Bu mesafeli duruşu sistem yanlıları, İslam’ın mezhepsel çatışması şeklinde göstererek, Alevileri Şii olarak tanıtmaya çalışmış olsalar da, bunu kanıtlayacak en ufak bir kaynak veya belgeleri bulunmamaktadır. Şimdi sırasıyla Anadolu’daki Kızılbaş Aleviliğe, kendi kültürel rengini veren Zerdüştlüğün Manicilik kolu ile, Şamanizm’in birleşerek, tarihsel gelişim aşamalarını incelemeyi sürdürelim.

Önce Dualist ve doğacı felsefeye sahip olan Zerdüştlüğün temel yapısıyla başlayabiliriz.

Dinin Adı: Zerdüştlük

Peygamberin Adı: Zerdüşt

Kutsal Kitabı: Zend Avesta

Tanrının Adı: Ahuramazda ve Ahrimanizm.

Dinin ve Peygamberin adındaki Zer ve Düşt kelimelerin anlamı ise şöyledir.

Zer: Kürtçe sarı renk.

Düşt: Parlayan yıldız demektir. Zer ile Düşt birleştirilerek Ateş ve Güneşin parlamasının ve aydınlatmasının kutsanış adı, Zerdüştlük olmuştur. Aynı zamanda bu dinin peygamberinin de ismidir.

Zedüştlük: Düalist (İkili) bir tanrı inancı olması nedeniyle, Kürtçe de iki (Dü) sayısıyla İyilik ve Kötülük, ya da Aydınlık ve Karanlığın tanrıları olan Ahuramazda ve Ahrimanizm söylem şekli ile Kürtçeden gelmektedir. Zerdüştlüğün çıkış ve oluşum biçimini kısaca belirledikten sonra, aynı şekilde Şamanizm’in de temel yapısı ile ilgili de kısa bir belirleme yaparak incelemeye devam edelim.

Şamanizm: Şamanizm kelime olarak Türkçe Kam ve Kamandan gelmektedir. Anlamı ise insanların ruhsal ve Ahlak yapılarını iyileştirmek, tedavi etmek ve otamak manalarını içermektedir.

Hint ve Sansktritçe dilinde ise, Saman şeklinde ifade edilmektedir. Anlam olarak, hareket eden veya hareket ettiren ruhsal gücü içerdiği belirtilmektedir.

Şamanizm’in Temel ibadet yapısı:

 Şaman dinin de, dinsel görevleri yerine getiren Kadın ve Erkeklere Kam adı verilmektedir. Kamlar öncülüğünde Şamanlar ibadet ederken, Kara Bö ve Ak Bö adındaki iki göksel Tanrıya karşı, minnet borçları olan ibadetlerini yapmak için, Ateş yanan Ocak vb yerlerde Raks ederek ve bazen de Tütsü yaparak, tanrılarına olan şükran duygularını yerine getirirler. Daha net bir şekilde ifade etmek gerekirse, Şamanlarda Ateş, Güneş ve Kadın Kutsaldır. Bu kutsallık ilerleyen süreçlerde, Türkmenler tarafından Kızılbaşlık ve Alevilik kelimelerindeki yine Ateş, Güneş ve Ana kültürüyle kutsanarak devam ettirilmiştir. Gerek Zerdüştlükte gerekse Şamanizm ve diğer Doğa dinlerinin bu felsefi çıkışlarını şu tarihsel gelişmelerden anlayabiliyoruz.

Doğada var olan maddelerden tutalım, tüm canlı türlerine kadar hepsi, hem Molekül ve Hücresel olarak, hem de duygu ve düşünce açısından, Artı ve Eksi – Negatif, Pozitif şekilde ikili bir yapı ile var olmayı sürdürmektedir. İşte Zerdüştlük ve Şamanizm, bu bilimsel formülden yola çıkmıştır. Hem insanların duygu, düşünce ve inançlarındaki iyilik ve kötülüğü, hem de günlük yaşamsal pratiklerindeki güzel ve çirkin tavırlarını, bu temel felsefi yapı içerisinde değerlendirerek, toplumsal ahlaka yön vermeye çalışmıştır. Örneğin insan rahat ve doğru bir yaşam içerisinde ise, bu mutluluğunu Zerdüştlük deki İyilik (Ahuramazda) ve Şamanizm’deki Ak Bö aydınlık tanrısı sayesinde olduğuna inanılmaktadırlar. Başka bir insan ise, kötülük ve sıkıntılar içerisinde ise, bunun Zerdüştlük deki Kötülük (Ahrimanizm) ve Şamanizm’deki Kara Bö, karanlıkların tanrısından kaynaklandığı düşünülmektedir.

Zerdüştlükteki diğer bir felsefi anlayış ise, iyilik ve kötülük Tanrılarının yeryüzündeki gerçek temsilcileri olarak. iyilik ve yardımı seven, kimseye haksızlık etmeyen insanları görmesidir. Kötü huylu insanları ise, Karanlığın tanrısı “Ahrimanizm’in” yeryüzündeki temsilcileri sayar.

 Çünkü insanlar güzel ve doğru düşündüğünde, İyilik ve Aydınlık tanrısına yakın olduğu anlaşılmaktadır. Eğer kötü ve olumsuz düşüncelerde ise, Karanlık ve Kötülük tanrısına yakın durduğu kanaati oluşmaktadır.

Bu anlayış şekli Şamanizm’deki Ak Bö ve Kara Bö ikili tanrı yapısında da aynı şekilde var olup, insanların günlük yaşamlarındaki düşünce ve Ahlaki yapılarını bu tanrılara yakınlıklarına göre değerlendirmektedir. Her iki dindeki ortak ve benzer felsefi yapıdan dolayı, Şamanist Türklerle, Zerdüşt Manici Kürtler çok rahat bir şekilde kaynaşıp anlaşmışlardır.

İşte Zerdüştlük ve Şamanizm’den gelen Alevilik, toplumsal yaşamın temellerini bu felsefeye göre şekillendirmişlerdir.

Zerdüştlük zaman içerisinde değişik isimler almasına rağmen, temel yapısındaki felsefi özü çok fazla değişime uğratmadan şu isimlerle devam ettirmiştir.

Zervanizm

Zerdüşt 

Mani

Mazdek

Ezidilik

Hürremilik

Babailik

Kızılbaşlık

Alevilik Şeklinde günümüze kadar gelmiştir.

 Zerdüştlüğün almış olduğu isimleri bu şekilde sıraladıktan sonra, Özellikle Türklerin ilk ve eski dinleri olan Şamanizm’in tarihsel gelişimine biraz daha geniş açıdan bakmayı sürdürelim.

Şamanizm doğa dinleri içerisinde en eski olanlarıdır. Var oluş tarihi yaklaşık olarak M.Ö. 50 binli yıllar işaret edilse de, o kadar eski olup olmadığı çok önemli olmamakla birlikte, yakın dönemlerdeki yaşatılış şekline bakıldığında, net bir sonuca varılmaktadır. Şamanizm’in yakın dönemlerdeki dini ve yaşam felsefesiyle, Zerdüştlük arasında büyük ölçüde ortak özellikler taşıdığı, Dinler tarihi üzerine yapılan araştırmalardan anlaşılmaktadır. Zerdüştlükte olduğu gibi Şamanizm de İkili (Dualist) bir tanrı inancına sahiptir. Bunlar Aydınlık ve Karanlık olarak belirtilen AK Bö ve Kara Bö isimleriyle göksel tanrı felsefesine dayanmaktadır.

Şamanizm bu var oluş şekliyle, Uzakdoğu ve Orta Asya’nın önemli bir bölümünde aynı isimle günümüzde de yaşatılmaktadır. Yanlız Orta Asya dan göç eden Türkler, Ön Asya’da İran devletinin yakın çevresine yerleşmeleriyle, Med İmparatorluğunun resmi dini olan Zerdüştlük kültürüyle tanışmışlardır. İlerleyen süreçte, dünyada ve bölgede yaşanan değişimler sonucunda, Zerdüştlük M.S. 250 den itibaren Manicilik ismiyle yaşatılmaya çalışıldığı bilinmektedir. Özellikle bölgede devam eden siyasal olaylar, dini kültürleri etkilemeyi sürdürmesiyle, Şamanist Türkler ile Manici Kürtler, Kızılbaşlık adıyla yeni bir isim altında, eski inançsal kültürlerini devam ettirmişlerdir. Aleviliğin tarihsel sürecini incelerken, Alevilikten önce Türk ve Kürtlerin yaşadıkları bölgelerde hakim olan İmparatorlukların, dinsel ve yaşam felsefelerine bakarak değerlendirmek, bizleri biraz daha tarihsel gerçeklere götürmektedir.

 Örneğin Mezopotamya’da Asur, Med, Pers, Parth ve Sasani Krallıklarının hakimiyetleri devam ederken, dinsel inançları Güneş (İndra Mitra) tanrıya inanılmakta idi. Afrika”da ise merkez olarak Mısır çevresinde Fravun Krallığı ve daha sonra Doğu Roma İmparatorluğunun egemenlik sürdürdüğü dönemlerde, Güneş Tanrı (Mitra) inancı varlığını korumuş olsa da, Fravun Krallığının son zamanlarına doğru İbrahimi inanç yapısı ortaya çıkmaya başlamıştır. Hindistan ve Çin başta olmak üzere Asya’nın büyük bir bölümünde ise hakimiyet kuran toplulukların hepsi, doğa dinlerinden Ateş ve Güneş inancı olan Şamanizm, Mitra, Budizm, Hinduizm, Brahmanizm, Konfüçyüs, Taoculuk, Şintoizm, Zerdüşt, Mazdek ve Maniciliğe inanarak uzun yıllar yaşamışlardır. Bu toplumların dinsel konuda farklı inançları asimile etmek için, özel bir baskı uyguladıkları pek görülmemiştir. Çünkü hepsinin inanç yapısında doğa anlayışı hakimdir. Böylece Aleviliğin ilk oluşumu ve adı olan Kızılbaşlık, Hindistan, Çin ve Mezopotamya’nın doğa kültürleri olan Dualist dinsel yapılardan oluşarak günümüze kadar gelmiştir. Bu dinsel kültürel yapı, daha sonra Med, Pers ve Sasanilerin resmi Krallık dini olarak tarihe geçmiştir. Aynı dönemlerde Müslümanlıkla ilgili en ufak bir kültür izinden kimse bahsedemez. Bu yüzden İslamiyet’in, Aleviliği etkilemesi söz konusu olmayacağı gibi, tam tersine Kızılbaşlık, İslamiyet’in Şii Mezhebini kısmi şekilde etkilediği görülmektedir.

 

Kızılbaşlığın Resmi Olarak İlk Yaşatıldığı İmparatorluklar

Kızılbaşlık inanç, ibadet, yaşam ve kültür şeklinin M.Ö. 15 000 yıllarından itibaren Hindistan, Mezopotamya, Asya ve Anadolu’da Ana Tanrıça kültüründen geldiği daha öncede belirtilmişti. Ana Tanrıça kültürü üzerine şekillenen Zerdüştlük, M.Ö. 700 yıllarından itibaren, Mezopotamya’da Asur İmparatorluğunu yıkarak bunun yerine geçen Med İmparatorluğunun resmi dini olmuştur. M.Ö. 550 yılına kadar bu resmiyette devam eden Zerdüşt inancı, Perslerin Medleri yıkıp kendi İmparatorluğunu ilan etmesiyle, Zerdüştlük adıyla aynı düşünce temelinde devam ettirilmiştir. Perslerden sonra sahneye çıkan Sasaniler de, Zerdüştlük dini felsefeyi aynı şekilde Manicilik adıyla M.S. 250 ila 600 yılları arasında sürdürmüş olup, M.S. 600 yıllarından itibaren sahneye çıkan Mazdek, Zerdüştlüğün inanç ve ibadet yapısına bağlı şekilde yaşatmayı başarmıştır. Mazdek öldükten sonra karısı Hürrem, Hürremilik adıyla aynı inanç ve kültürel yapıyı devam ettirmiş olup, Hürrem’den sonra yaklaşık Miladi 800 yılların sonuna kadar Hürremilik adıyla yaşatılmıştır. Miladi 900 ile 1000 yıllarından itibaren Hürremilik, Babailik (Kızılbaşlık) adını alarak günümüze kadar gelen Alevilik din ve kültürünün adı olmuştur. Bu dini kültürel yapı, Mezopotamya tarihinde en büyük iz bırakanlardandır. 

 M.S. 700 yıllarından itibaren Orta Asya’dan göç ederek İran ve Irak çevresine yerleşen Şamanist Türkler, İslamiyet’in egemen olmaya başladığı döneme kadar Şamanist inançla yaşamlarını sürdürmüşlerdir. M.S. 700 yıllarından itibaren Mezopotamya’da egemenlik kurmaya çalışan İslamiyet, Türk, Kürt ve İranlılar üzerinde baskı ve katliam uygulamaya başlamasıyla, bu her üç halk içerisinde büyük bir parçalanma ve bölünme meydana gelmiştir. Bu bölünme ve parçalanma sonucunda, Kürt ve Türklerin büyük bir çoğunluğu Sünni İslam’ı kabul ederlerken, Farsların tamamına yakını ise Şii İslam’ı benimsemişlerdir. Manici Kürtlerden ve Şamanist Türklerden geriye kalanlar ise, M.S. 750 yıllarından itibaren Müslümanlık baskı ve katliamlarına karşı Babailik te birleşerek, Ana Tanrıça din ve kültürü olan Alevi Kızılbaşlığı yaşatmaya çalışmışlardır. 

Manici Kürtler ile Şamanist Türkleri birleştiren ana temel etken ise, Şamanizm’deki Ak Bö ve Kara Bö tanrı anlayışı ile, Zerdüştlüğün devamı olan Mazdek ve Mani felsefesindeki Aydınlık ve Karanlık tanrısal inanç anlayışı, her iki halkı hem dini açıdan hem de siyasal olarak birleşmelerini sağlamıştır. Gerek Medlerde gerekse Pers ve Sasaniler, İslam’ı kabul etmeden önce, Zerdüştlük dinsel ve siyasal yapıdaki Dört Kapı Kırklar Makamımdaki ibadet ve yönetim şeklini uzun yıllar devam ettirmişlerdir.

 Demokratik ve modern bir din, ibadet ve siyaset yapısına sahip olan Med Krallığı, Mezopotamya bölgesinde yaşayan farklı kimlik ve kültürden olan tüm halkları, kendi özgün yapıları ve inançlarında özgürce yaşatmayı bilmiştir. Bu yönetim şekline güç ve perspektif veren düşünce, Zerdüştlüğün düalist felsefesindeki Hümanizden gelen, Erenlik, Pirlik, Dervişlik ve Dedelik Makamlarıdır. İşte bu makamların adı, günümüz Aleviliğinde sürdürülmeye çalışılmaktadır.

M.S. 750 yıllarından itibaren Mezopotamya toplulukları, Şii ve Sünni İslam ile tanışmaya başlarken, özellikle İranlıların liderliğini yapan Manici inanç kültüründen gelen Kürt Ebu Müslim Horasani, Hz. Muhammed’in Amcası oğlu Şii Ebul Cafer Abbasoğlu ile birleşerek, Emevi Sünni İslam devletini yıkmışlardır. Bu mücadele sonucunda Şii Abbasi Devletini kurmalarıyla, Medlerin merkezi durumunda olan İran toplumunun büyük çoğunluğu, Şii İslam’ı benimsemişlerdir. Bu tarihten sonra Kızılbaşlık, bir daha toplumsal yönetim ve idareyi eline geçirememiştir.

Mezopotamya ve Ortadoğu’nun toplumsal tarihinde Müslümanlığın gerek Şii, gerekse Sünni İslam anlayışı etkili olmasıyla, Mazdek Kızılbaşlık esaret altına alınmıştır. Böylece İslamiyet’i kabul eden diğer birçok millet ve topluluklar, Aleviliği sürekli baskı ve egemenlik altında tutmaları neticesinde, Kızılbaşlar bulundukları her yerde kültürlerini çoğu zaman yer altına çekilerek, gizli şekilde yaşatmaya çalışmışlardır. Ve bugün hala birçok bölgede aynı durumda ibadet etmektedirler. Mezopotamya’da dinsel ve siyasal durum bu aşamaya gelirken, daha sonra düzenli devlet yönetimlerine geçen İran, Arap ve Türk Müslümanlar, Kızılbaşlar üzerinde en acımasız baskı yöntemlerini sürdürmüşlerdir. Baskılar sonucunda Alevilerin çoğunluğu Dört Kapı Kırklar Makamı hakkında sadece Cem ibadetinde ve Dinsel eğitim sırasında uygulanan bir yapı olarak ve de dini ibadetler sırasında, bir takım usulleri uygulayan kişilerin oturdukları makam şeklinde bilmektedirler. 

Aslında Alevilik hem dinsel hem de siyasal ve sosyal bir makam ve yönetim şekline sahiptir. Alevilik üzerinde düşünüp tartışılacağı zaman, tek tanrılı dinlerde olduğu gibi her an Şeriata kayma gibi bir tehlike söz konusu değildir. Tek Tanrılı dinlerin bu tehlikeli yanlarını önlemek için, Laiklik ve Sekülerizm anlayışı ile bu tehlike engellenmeye çalışılmaktadır. Kızılbaşlık için böyle bir tehlike asla söz konusu değildir. Çünkü Alevilik ya da Kızılbaşlık var oluş felsefi yapısı itibariyle, Laiklik ve Sekülerizm anlayışı kendi doğallığının bir parçasıdır. Bu yüzden Kızılbaşlık her yeniliğe ve insanlık için faydalı olan tüm farklı düşüncelere açık, hoş görülü bir felsefeye sahiptir. Bu yüzden toplumsal idareler olan Siyasal, Sosyal ve Dini tüm alanlarda demokratik bakış açısı yoksa, Alevilik orada en küçük bir görev ve sorumluluk almamaktadır. 

Günümüzde demokratik yapıyı uygulayan Batı ülkeleri, Laiklik ve Sekülerizm düşüncesini, Tek Tanrılı dinlerin uyguladığı Şeriat sistemindeki Ortaçağ karanlığını yaşadıktan sonra akıl etmişlerken, Kızılbaşlık ise bu tehlikelere maruz kalmadan, ilk doğuşundan itibaren, öz varlığının bir parçası olarak görmüştür ve ona göre felsefi düşüncesini geliştirmiştir.

Alevi kitlesinin büyük bir çoğunluğu, bu kadar çağdaş ve modern bir anlayışa sahip, inanç ve siyasal felsefelenin gerçek tarihleri hakkında çok fazla derin bilgiye sahip değillerdir. Bunun nedeni ise, Müslüman Arap, Fars ve Türk İslam İmparatorluklarının baskıları yüzündendir. Anadolu ve Mezopotamya’da egemenlik kuran Türk devletleri, Aleviliği yok edebildiği kadar ettikten sonra, edemediklerinin de içerisine girerek, yozlaştırıp farklılaştırmaya çalışmışlardır. Aleviliğin ibadet Makamları hakkında düşünürken, Türkiye Cumhuriyeti’nin direkt ve dolaylı şekilde yönlendirip, asimile etmeye çalıştığı Dedelerin ortaya attığı anlayışa göre değerlendirmemek gerekir. Alevilikteki Pirlik ve Dedelik Makamını Ebul Baka Baba İlyas, Baba İshak, Hünkar Bektaşı Veli, Musa Çelebi, Şeyh Bedrettin, Kalender Çelebi, Celaliler ve Pir Sultan Abdal gibi Kızılbaş lider ve Pirlerin yaptıklarına ve yapmak istediklerine göre değerlendirip, ona göre Kızılbaşlığın oluşum ve felsefesi hakkında karar vermek gerekir. Kızılbaşlığın Pirleri, düşünce ve felsefelerinin temel kaynağını, Mezopotamya’da var olan Zerdüştlük ve Şamanizm düşüncesinden aldıkları bilinmektedir. Bu düşünceyi bugün yaşlanmış ve ömürlerinin son günlerini yaşayan, Kürt ve Türk Alevilerin yaşlı insanların Güneşe, Aya ve Ateşe dönerek yapmış oldukları dua ve ibadet kültürüyle yaşatmalarından anlaşılmaktadır. Buraya kadar Kızılbaşlığın tarihteki yerini ve başlangıç şeklini inceledikten sonra, Alevilik olduğu iddia edilen Arap Şiiliği derince incelendiğinde, her iki inanç anlayışının ne kadar farklı ve ayrı düşünceler olduğunu kolayca anlaşılmaktadir.

 

Kaynaklar: 

Ethem Xemgin. Aleviliğin Temelindeki Ahuramazda ve Zerdüşt Öğretisi.

Said Nefisi. Babek (Babekiler)

Turan Dursun, Kuran Ansiklopedisi

Felicien Challaye. Dinler Tarihi.

YORUM YAZ
Yorumunuzu girmek için sisteme giriş yapmalısınız.
Eğer üye değilseniz üye olunuz.